Từng có một thế giới
không khác chúng ta là mấy.
Đôi lúc thảm họa tự nhiên xảy ra,
các vụ phun trào núi lửa kinh hoàng,
và thỉnh thoảng, một tiểu hành tinh
từ trên trời rơi xuống, để lại tàn tích trên hành tinh này.
Nhưng trong khoảng một tỉ năm đầu,
thế giới này giống như một thiên đường vậy.
Đây có thể là hình ảnh của Kim Tinh
vào thời Hệ Mặt Trời còn non trẻ.
Rồi mọi việc bắt đầu đi chệch hướng.
Biên dịch: tieu_dao_tac | tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos
VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG-THỜI GIAN
Tập 12: Một thế giới tự do
Kim Tinh,
thiên đường thuở nào,
trở thành cõi địa ngục.
Khác biệt giữa hai thái cực này là một cán cân mỏng manh,
mỏng manh hơn chúng ta tưởng rất nhiều.
Một khi cán cân bị lệch, không có cách nào cứu vãn.
Đây là hình ảnh Kim Tinh, hàng xóm gần chúng ta nhất,
ngày nay.
Các biển trên Kim Tinh đã biến mất từ lâu.
Bề mặt hành tinh này nóng hơn lò nướng,
đủ làm nóng chảy chì.
Tại sao vậy? Có người cho rằng đó là bởi Kim Tinh
ở gần Mặt Trời hơn Trái Đất 30%,
nhưng đó không phải lí do.
Kim Tinh bị che phủ hoàn toàn
bởi các đám mây axít sulfuric
ngăn ánh sáng Mặt Trời đi xuống bề mặt hành tinh.
Đáng ra điều này phải khiến Kim Tinh lạnh hơn nhiều Trái Đất.
Nhưng tại sao Kim Tinh lại nóng vậy?
Đó là bởi lượng nhỏ ánh sáng Mặt Trời
len qua được các đám mây và đi xuống phía dưới
không thể thoát lại ra ngoài.
Dòng chảy năng lượng bị khí quyển đậm đặc CO2
chặn đứng.
Khí điôxít cacbon, gọi tắt là CO2,
có tác dụng như một tấm chăn giữ nhiệt.
Không ai đốt than
hay vận hành những cỗ xe lớn trên Kim Tinh.
Tự nhiên có thể phá hủy môi trường
mà không cần tới sinh vật thông minh.
Kim Tinh là nạn nhân của hiệu ứng nhà kính.
Tại sao hình ảnh ở đây lại cong?
Đó là bởi áp suất khí quyển cực lớn.
Đây là tàn tích của Venera 13.
Vào năm 1982, các nhà khoa học và kĩ sư
của Liên bang Xô Viết ngày ấy
hạ cánh thành công tàu vũ trụ này xuống Kim Tinh.
Họ giữ nó lạnh
được trong hơn hai giờ.
Nó đã chụp được khung cảnh xung quanh
và gửi những hình ảnh này về Trái Đất
trước khi các thiết bị điện tử trên tàu bị thiêu cháy.
Lượng cacbon ban đầu trên Trái Đất và Kim Tinh
là giống nhau, nhưng hai hành tinh đã bị đẩy vào
hai con đường khác nhau hoàn toàn,
và cacbon là yếu tố quyết định trên cả hai con đường ấy.
Ở Kim Tinh, hầu hết cacbon tồn tại ở dạng khí CO2
trong khí quyển.
Phần lớn cacbon trên Trái Đất được lưu trữ rất lâu
ở dạng rắn trong đá các-bô-nát,
giống như núi đá này,
một phần của Vách đá trắng Dover
trên bờ biển Măng-sơ.
Vị thần nào đã xây nên kì quan này?
Một sinh vật nhỏ hơn đầu bút bi 1.000 lần.
Hàng nghìn tỉ sinh vật như thế.
Tảo đơn bào.
Các núi lửa thải CO2 vào khí quyển.
Biển từ từ hấp thụ khí này.
Trong hàng triệu năm,
các tảo tí hon hấp thụ CO2
và biến chúng thành các lớp vỏ cực nhỏ này.
Chúng tích tụ thành các lớp trầm tích đá phấn, hay đá vôi,
dày dưới đáy biển.
Sau đó, Trái Đất, hành tinh luôn biến đổi, đẩy đáy biển lên trên
và đục đẽo nên những vách đá khổng lồ này.
Các sinh vật dưới biển khác
cũng hấp thụ CO2 để xây nên các rặng san hô khổng lồ.
Biển biến CO2 thành đá vôi
mà không cần sự trợ giúp của sinh vật thông minh.
Do thế, chỉ một lượng ít CO2 còn tồn tại ở dạng khí
trong khí quyển Trái Đất.
Chưa tới 0.003%,
chưa tới ba phân tử
trong 10.000 phân tử.
Tuy vậy, đó lại chính là khác biệt then chốt
giữa một hoang mạc và sự sống trên Trái Đất.
Nếu không có CO2,
Trái Đất sẽ đóng băng.
Nhưng nếu lượng CO2 lớn gấp đôi,
tức là sáu phân tử CO2
trong 10.000 phân tử,
Trái Đất sẽ quá nóng
và thách thức chúng ta...
dù là không nóng được như Kim Tinh, không hề.
Biển của Kim Tinh đã đi vào không gian
hàng tỉ năm trước.
Không có biển, CO2 trong khí quyển
không bị hấp thụ và biến thành khoáng thạch.
CO2 từ các núi lửa
cứ thế tích tụ.
Ngày nay, khí quyển Kim Tinh nặng hơn khí quyển Trái Đất 90 lần.
Phần lớn khí quyển Kim Tinh là khí CO2 giữ nhiệt.
Đó là lí do Kim Tinh
là địa ngục cho sự sống.
Ngược lại, Trái Đất
đang sống.
Trái Đất đang thở...
nhưng ... rất chậm.
Mỗi hơi thở kéo dài một năm.
Rừng là nơi cư trú của phần lớn sự sống trên Trái Đất,
và phần lớn rừng nằm ở Bắc Bán Cầu.
Khi mùa xuân tới trên Bắc Bán Cầu,
rừng hấp thụ CO2 trong không khí
và phát triển, phủ xanh bán cầu này.
Nồng độ CO2 trong khí quyển hạ thấp.
Mùa thu tới, lá rụng và phân hủy,
thải CO2 trở lại khí quyển.
Quá trình tương tự diễn ra ở Nam Bán Cầu
nhưng ở khung thời gian ngược lại.
Nhưng phần lớn Nam Bán Cầu là biển.
Thế nên rừng ở Bắc Bán Cầu
là yếu tố quyết định các thay đổi thường niên về CO2 trên Trái Đất.
Trái Đất đã thở như thế
suốt 10 triệu năm nay.
Nhưng không ai biết điều này cho tới năm 1958
khi một nhà hải dương học có tên Charles David Keeling
tìm ra phương pháp đo đạc chính xác
lượng CO2 trong khí quyển.
Keeling đã phát hiện ra cơ chế hô hấp kì diệu của Trái Đất.
Nhưng ông cũng phát hiện ra một sự thật sửng sốt,
CO2 đang tăng
ở mức nhanh chưa từng thấy trong lịch sử loài người,
và tình trạng này vẫn tiếp diễn cho tới ngày nay.
Một thay đổi dễ nhận ra so với nồng độ CO2
vào buổi đầu của nông nghiệp và văn minh.
Trên thực tế, đây là lần đầu tiên hiện tượng này xảy ra trên Trái Đất
trong suốt 3 triệu năm nay.
Tại sao chúng tôi lại biết chắc thế?
Bằng chứng có ở trong nước.
Trái Đất để lại nhật kí chi tiết
trong tuyết của quá khứ.
Các nhà khí hậu học đã khoan lấy lõi băng
từ sâu dưới các sông băng ở Greenland và Nam Cực.
Không khí cổ bị kẹt trong các lớp băng này.
Chúng ta có thể đọc nhật kí xuyên suốt của khí quyển Trái Đất
từ hơn 800.000 năm trước tới nay.
Trong quãng thời gian đó,
cho tới thời điểm đầu thế kỉ 20,
nồng độ CO2 trong không khí
chưa từng vượt quá 0.0003%.
Và kể từ thời điểm đó tới nay, nó liên tục gia tăng rất nhanh.
Ngày nay, nồng độ này cao gấp 40%
so với trước cuộc Cách mạng Công nghiệp.
Bằng việc đốt cháy than và dầu khí,
con người đang thải ra CO2
nhanh hơn tốc độ hấp thụ của Trái Đất.
Do thế, CO2 đang tích tụ trong khí quyển.
Trái Đất đang nóng lên.
Mọi vật thể nóng phát ra một loại ánh sáng
không thể nhìn thấy bằng mắt thường,
tia hồng ngoại nhiệt.
Chúng ta đều tỏa ra các bức xạ nhiệt vô hình, kể cả trong bóng tối.
Đây là hình ảnh hồng ngoại của Trái Đất.
Đây chính là thân nhiệt của Trái Đất.
Ánh sáng Mặt Trời đi xuống bề mặt Trái Đất.
Trái Đất hấp thụ phần nhiều năng lượng đó,
làm hành tinh nóng lên
và bức xạ hồng ngoại.
Nhưng CO2 trong khí quyển
hấp thụ phần lớn lượng bức xạ nhiệt ấy,
khiến chúng đi ngược trở lại bề mặt Trái Đất.
Điều này làm cho Trái Đất càng nóng hơn.
Đó chính là hiệu ứng nhà kinh.
Đây chỉ là vật lí cơ bản,
theo dõi dòng chảy năng lượng.
Không có gì đáng bàn cãi về hiệu ứng nhà kính.
Nếu không có CO2 trong khí quyển,
Trái Đất sẽ như một nắm tuyết khổng lồ
và loài người sẽ không tồn tại.
Thế nên, một chút hiệu ứng nhà kính là tốt.
Nhưng nhiều hiệu ứng nhà kính có thể làm mất cân bằng khí hậu
và tàn phá cuộc sống của chúng ta.
Làm thế nào chúng tôi biết con người chính là nguyên nhân?
Biết đâu chính Trái Đất mới là nguyên nhân gia tăng CO2?
Biết đâu việc đốt cháy than và dầu chẳng liên quan gì?
Biết đâu là do núi lửa?
Cứ vài năm, núi lửa Etna ở Sicily lại phun trào.
Mỗi vụ phun trào lớn thải hàng triệu tấn CO2
vào khí quyển.
Cộng số này với tổng lượng khí
tất cả các núi lửa trên Trái Đất thải ra.
Sử dụng ước tính khoa học lớn nhất,
tức khoảng 500 triệu tấn khí CO2
núi lửa thải vào khí quyển mỗi năm.
Nhiều quá, phải không?
Nhưng vẫn chưa bằng 2% của 30 tỉ tấn CO2
con người thải ra mỗi năm.
Và, hay ở chỗ,
lượng CO2 gia tăng trong khí quyển
khớp với lượng CO2 chúng ta thải ra
từ việc đốt than và dầu khí.
CO2 của các núi lửa có một đặc điểm riêng,
chúng hơi nhẹ hơn CO2 thải ra
từ việc đốt cháy nhiên liệu.
Ta có thể phân biệt hai loại này
khi phân tích các nguyên tử của chúng.
Rõ ràng ra lượng CO2 gia tăng trong khí quyển
không tới từ núi lửa.
Thêm nữa, khí hậu ấm lên theo đúng các dự đoán
ra đời dựa trên số liệu về lượng CO2 bổ sung.
Án này đã rõ.
Dấu vân tay của con người ở khắp mọi nơi.
30 tỉ tấn CO2 mỗi năm là bao nhiêu?
Nếu ở dạng rắn,
thể tích của lượng CO2 này
bằng Vách đá trắng ở Dover.
Và mỗi năm, chúng ta đang không ngừng nghỉ
thải ra từng ấy CO2.
Không may thay, chất thải chính
của con người lại không ở dạng rắn.
Chất thải này là một khí có vai trò quyết định
trong bộ ổn nhiệt thường niên của Trái Đất.
Không may thay, CO2 lại là một khí vô hình.
Có lẽ nếu chúng ta nhìn thấy chúng...
Nếu mắt ta nhìn được CO2,
biết đâu lại có các sinh vật như thế trong vũ trụ,
nếu chúng ta nhìn thấy lượng CO2 ấy,
có lẽ con người sẽ thôi phủ nhận hiện thực
và nhận ra tác động to lớn của chúng ta lên khí quyển.
Nhưng bằng chứng về việc Trái Đất nóng lên
ở ngay quanh chúng ta.
Ví dụ, hãy kiểm tra nhiệt kế.
Các trạm khí tượng trên khắp thế giới
lưu trữ dữ liệu đáng tin cậy về nhiệt độ
từ những năm 1880,
và NASA đã tổng hợp các số liệu này thành một bản đồ
theo dõi nhiệt độ trung bình
của thế giới qua các thời kì.
Màu vàng chỉ mức ấm hơn
so với nhiệt độ trung bình các vùng vào những năm 1880.
Màu cam là nóng.
Màu đỏ là nóng hơn nữa.
Thế giới ngày nay nóng hơn thế kỉ 19.
Vào thời đó, ở hội chợ phồn hoa nhất thế giới,
một thiên tài bị lãng quên đã chỉ ra giải pháp cho vấn đề này.
Hãy cùng tôi khám phá.
Từng có một thế giới
không quá nóng và không quá lạnh.
Vừa phải.
Rồi một ngày, sự sống trên hành tinh ấy
bắt đầu nhận ra rằng hành tinh này đang thay đổi.
Chẳng phải là chúng ta không nhìn thấy trước điều này.
Kể từ năm 1896,
nhà khoa học Thụy Điển Svante Arrhenius
đã tính được rằng nếu lượng CO2 trong khí quyển tăng gấp đôi,
băng ở Bắc Cực sẽ tan chảy.
Vào những năm 1930, nhà vật lí Hoa Kì E. O. Hulburt,
Phòng nghiên cứu Hải quân,
đã xác nhận kết quả này.
Nhưng tất cả mới chỉ là giả thuyết.
Nhưng rồi, kĩ sư người Anh Guy Callendar
đã thu thập bằng chứng cho thấy
nồng độ CO2 và nhiệt độ trung bình toàn cầu
đều đang gia tăng.
Ngay lúc này đây, một cách vô thức, có thể con người thay đổi khí hậu Trái Đất
thông qua các chất thải của xã hội văn minh.
Từ các nhà máy và phương tiện giao thông,
mỗi năm chúng ta đang thải ra
hơn sáu tỉ tấn CO2.
Lượng CO2 này khiến không khí hấp thụ nhiệt của Mặt Trời
và dường như khí quyển đang ấm lên.
Và điều đó là có hại?
Người ta đã tính toán rằng nếu nhiệt độ Trái Đất
tăng vài độ,
chỏm băng ở hai cực sẽ tan chảy.
Vào năm 1960, Carl Sagan đã viết trong luận văn tiến sĩ
tính toán đầu tiên
về hiệu ứng nhà kính trên Kim Tinh.
Đây là một phần trong mối quan tâm cả đời của ông
về khí quyển của các hành tinh, trong đó có Trái Đất.
Trong series Cosmos đầu tiên vào năm 1980, Carl Sagan đã cảnh báo...
Chúng ta đang thải ra một lượng lớn CO2,
làm gia tăng hiệu ứng nhà kinh.
Có khả năng khí hậu Trái Đất
sẽ rất dễ bị mất cân bằng,
biến thiên đường này, mái nhà duy nhất của chúng ta trong vũ trụ,
trở thành cõi địa ngục.
Kể từ ngày Carl nói điều ấy,
chúng ta đã thải vào khí quyển
thêm hơn 400 tỉ tấn CO2.
Nếu chúng ta không thay đổi,
trong tương lai Trái Đất sẽ ra sao?
Dựa theo các ước đoán khoa học,
nếu chúng ta không thay đổi,
con cháu chúng ta sẽ gặp nhiều khó khăn.
Các đợt nóng chết người, các trận hạn hán kỉ lục,
mực nước biển dâng, tuyệt chủng hàng loạt.
Chúng ta được thừa kế một thế giới đa dạng
có được nhờ khí hậu tương đối ổn định.
Nông nghiệp và văn minh phát triển thịnh vượng
trong suốt hàng nghìn năm.
Và giờ, sự bất cẩn và lòng tham của chúng ta đang đe dọa mọi thứ.
Nếu các nhà khoa học chúng tôi
giỏi đưa ra các đoán lâu dài, thảm khốc như vậy về khí hậu,
sao chúng tôi lại dự đoán thời tiết kém thế?
Thêm nữa, ở nơi tôi ở, mùa đông năm nay lạnh hơn trước.
Biết đâu được đấy,
có khi Trái Đất đang lạnh đi toàn cầu.
Đây là điểm khác biệt giữa thời tiết và khí hậu...
Thời tiết là hoạt động ngắn hạn của khí quyển,
từng giờ, từng ngày.
Khí hậu rất mất trật tự, có nghĩa là
chỉ một nhiễu loạn nhỏ cũng có thể dẫn tới những thay đổi lớn.
Đó là lí do các dự đoán khí hậu trong 10 ngày tới không mang ý nghĩa gì nhiều.
Một con bướm vỗ cánh ở Bali, và sáu tuần sau,
đám cưới ngoài trời ở Maine thế là tan tành.
Khí hậu là trung bình dài hạn
của thời tiết trong nhiều năm.
Nó được định hình bởi các cơ chế toàn cầu tác động tới cán cân năng lượng
trong khí hậu, ví dụ như các thay đổi ở Mặt Trời,
độ nghiêng của trục Trái Đất,
lượng ánh sáng Mặt Trời Trái Đất dội ngược vào không gian
và nồng độ khí gây hiệu ứng nhà kính.
Thay đổi trong bất cứ yếu tố nào cũng dẫn tới
các tác động có thể được khái quát dự đoán lên khí hậu.
Đường đi của anh bạn cạnh tôi đây
đại diện cho những biến đổi ngắn hạn--
đó là thời tiết.
Khó ai đoán được
vật gì sẽ thu hút chú chó này sau đây,
nhưng không khó để biết phạm vi dạo chơi của nó
bởi tôi đang cầm dây buộc.
Chúng ta không thể trực tiếp quan sát khí hậu--
chúng ta chỉ có thể quan sát thời tiết--
nhưng trung bình của thời tiết trong nhiều năm
cho ra một quy luật.
Tôi đại diện cho quy luật dài hạn đó,
khí hậu.
Hãy quan sát người dắt chó chứ đừng quan sát chú chó.
Rất khó để dự đoán thời tiết, giống như anh bạn này đây,
nhưng ta có thể dự đoán khí hậu.
Khí hậu đã thay đổi nhiều lần trong lịch sử lâu dài của Trái Đất,
nhưng các thay đổi này luôn tương ứng với một yếu tố toàn cầu.
Yếu tố đang thay đổi khí hậu mạnh mẽ nhất hiện nay
là lượng CO2 gia tăng từ việc đốt cháy nhiên liệu.
Khí này đang giữ lại ngày càng nhiều nhiệt của Mặt Trời.
Lượng năng lượng bổ sung ấy phải đi vào đâu đó.
Một phần năng lượng này làm nóng không khí,
nhưng phần lớn đi vào biển.
Trên khắp Trái Đất, biển đang nóng lên.
Rõ nhất là ở biển Bắc Cực
và vùng đất xung quanh nó.
Vậy là chúng ta đang mất đi các biển băng
ở những nơi chẳng mấy ai đến.
Băng ở Bắc Cực biến mất thì có liên quan gì tới tôi?
Băng là bề mặt tự nhiên sáng nhất trên Trái Đất,
trong khi nước biển là bề mặt tối nhất.
Băng dội ngược ánh sáng Mặt Trời vào không gian.
Nước hấp thụ ánh sáng Mặt Trời
và ấm lên, khiến càng nhiều băng tan,
và mở ra nhiều vùng nước
hấp thụ ánh sáng Mặt Trời hơn.
Chúng ta gọi đó là Vòng phản ứng tích cực.
Đây là một trong những công cụ tự nhiên làm khuếch đại
hiện tượng ấm lên bởi khí CO2.
Chúng ta đang ở Drew Point, Alaska,
bờ biển Bắc Cực.
Khi tôi sinh ra, bờ biển này ở cách xa đây hơn 1 km
và đang đi vào đất liền ở tốc độ hơn 6 mét/năm.
Ngày nay...
nó đang lùi vào đất liền ở tốc độ khoảng 15 mét/năm.
Biển Bắc Cực đang ấm lên
và ở tốc độ ngày càng nhanh.
Thời gian băng phủ mỗi năm ngắn hơn.
Do thế, bờ biển ở đây
dễ bị các cơn bão làm xói mòn hơn
trong khi các cơn bão này cũng ngày càng mạnh hơn,
một tác động khác của thay đổi khí hậu.
Cực bắc của Alaska, Siberia và Canada
phần lớn là các vùng đất
bị đóng băng quanh năm trong suốt hàng thiên niên kỉ nay.
Các vùng đất này chứa rất nhiều vật chất hữu cơ,
lá và rễ của các cây cổ
từng sống ở đây hàng nghìn năm trước.
Nhưng bởi Bắc Cực đang ấm lên
nhanh hơn bất kì đâu trên Trái Đất,
các vùng đất đóng băng này đang dần tan băng,
và các vật chất trong đó dần thối rữa,
giống như khi bạn rút phích cắm tủ lạnh vậy.
Các vùng đất băng tan này thải ra khí CO2
và mê-tan, một khí còn gây ra nhiều hiệu ứng nhà kính hơn,
vào khí quyển.
Điều này khiến Trái Đất càng ấm lên,
một ví dụ nữa của Vòng phản ứng tích cực.
Các vùng đất đóng băng trên Trái Đất chứa đủ CO2
để làm tăng gấp đôi lượng CO2 trong khí quyển.
Với tốc độ hiện nay,
hiện tượng ấm lên toàn cầu sẽ giải phóng phần lớn lượng CO2 này
trước khi thế kỉ này kết thúc.
Có thể chúng ta đang đẩy khí hậu qua điểm giới hạn
và xuống một sườn dốc không thể dự đoán.
Vậy là không khí, nước
và đất đều đang ấm lên.
Hiện tượng ấm lên toàn cầu đang thực sự xảy ra.
Nhưng có lẽ đây không phải là lỗi của chúng ta.
Có lẽ là do tự nhiên.
Có lẽ là do Mặt Trời.
Không, Mặt Trời không phải nguyên nhân.
Chúng ta đã cẩn thận theo dõi Mặt Trời trong nhiều thập kỉ qua,
và năng lượng Mặt Trời tỏa ra không hề thay đổi.
Thêm nữa, ban đêm Trái Đất
ấm hơn ban ngày,
và vào mùa đông hơn là mùa hè.
Đây chính là hiện tượng ấm lên do hiệu ứng nhà kính,
ngược với hiện tượng ấm lên do năng lượng Mặt Trời gia tăng.
Rõ ràng là
chúng ta đang làm biến đổi khí hậu.
Mặt Trời không phải là nguyên nhân.
Nhưng nó lại chính là giải pháp,
và chúng ta đã biết điều này lâu lắm rồi,
lâu hơn là các bạn tưởng.
Paris, tháng 9 năm 1878.
Phải vài năm nữa, tháp Eiffel mới được xây dựng.
Hãy chiêm ngưỡng một trong những cảnh tượng tráng lệ nhất
trong lịch sử thế giới.
Phần đầu ấn tượng của bức tượng thần Tự do
vừa được hoàn thành.
Hàng nghìn người trên khắp thế giới
trưng bày trên 26 héc-ta Paris
các sáng chế và hàng hóa của họ.
Phải một năm nữa, buổi trình diễn bóng đèn đầu tiên
của Edison mới diễn ra.
Ngày này, vẫn chưa có các thiết bị điện tử.
Con người ta chưa biết tới công tắc hay nút bấm.
Đây là thế giới của tay quay và sức ngựa.
Đây là người đàn ông của chúng ta,
người có bộ râu kì cục.
Ông là một thầy giáo toán có tên Augustin Mouchot.
Hãy nhớ, đây là năm 1878.
Thế giới này phần lớn được thắp sáng bởi các đèn khí.
Phải nhiều năm nữa xe cộ mới ra đời.
Nhưng Mouchot đang chinh phục khán giả
bởi thiết bị hội tụ năng lượng Mặt Trời.
Mặt Trời thuộc về tất cả chúng ta!
Mặc dù nó nằm cách ta 150 triệu km,
hãy cảm nhận năng lượng kì diệu của nó!
Sáng chế của tôi hội tụ năng lượng miễn phí của Mặt Trời
và biến nó thành chuyển động cơ học.
Nó có thể cung cấp năng lượng cho mọi cỗ máy.
Nó có thể tạo ra điện năng, chạy một máy in
hay làm kem trong một ngày nóng nực.
Et voilà!
Hãy nghĩ mà xem,
từ ánh sáng Mặt Trời thành kem!
Quý vị đã thấy đấy, chúng ta sẽ làm được bao điều kì diệu
từ việc khai thác năng lượng dồi dào của Mặt Trời.
Một ngày nào đó, than sẽ hết
nhưng Mặt Trời kì diệu vẫn luôn ở đó.
Mouchot giành huy chương vàng ở hội chợ ấy.
Nhưng giá than giảm mạnh
và rẻ tới nỗi không ai quan tâm tới năng lượng Mặt Trời nữa.
Bên cạnh đó, ngày ấy, chưa ai hiểu được
cái giá thật sự của việc đốt cháy nhiên liệu.
Ngân sách cho nghiên cứu của Mouchot bị cắt.
35 năm sau, vào những năm đầu của thế kỉ 20,
cánh cửa dẫn tới một tương lai khác lại mở ra.
Chuyện xảy ra ở Ai Cập, bên bờ sông Nile.
Lưu ý tới các nhà du hành thời gian tương lai...
đây là mốc thời gian lí tưởng
để ngăn chặn biến đổi khí hậu.
Ai Cập, 1913.
Người đàn ông đó là Frank Shuman tới từ Philadelphia.
Dù chỉ được đi học ba năm
nhưng tài sáng chế của ông đã bù đắp cho điều đó.
Khi chưa tới 30 tuổi, Shuman đã sáng chế ra kính an toàn.
Việc sử dụng kính này ở ô tô và cửa sổ đã cứu sống nhiều người
và khiến ông giàu có,
đủ tiền để theo đuổi giấc mơ thực sự của ông,
năng lượng Mặt Trời.
Shuman dẫn đầu một nhóm thiết kế và xây dựng
một hệ thống hội tụ năng lượng Mặt Trời.
Hệ thống này có thể vận hành một động cơ hơi nước.
Shuman hi vọng có thể dùng năng lượng Mặt Trời
để tưới tiêu
và phủ xanh sa mạc.
Lễ mở cửa chính thức
nhà máy năng lượng Mặt Trời của Shuman vào năm 1913
là một thành công vang dội.
Ông đã tìm ra một phương thức thực tiễn để khai thác năng lượng Mặt Trời
ở quy mô công nghiệp,
khiến năng lượng này còn rẻ hơn than.
Chính phủ Anh và Đức
đều ngỏ lời rộng tay tài trợ cho Shuman
phát triển sáng chế này.
Đây là nguồn năng lượng dồi dào lí tưởng
ở các vùng nhiệt đới,
nơi giá than nhập khẩu rất đắt.
Nhưng giấc mơ của Shuman còn lớn hơn thế.
Trong một lá thư gửi tới tạp chí Khoa học Hoa Kì,
ông ước tính nếu một nhà máy năng lượng Mặt Trời
với chiều dài một chiều chỉ khoảng 241 mét
được xây dựng trên Sa mạc Sahara, năng lượng nó cung cấp
sẽ bằng lượng tiêu dùng của toàn bộ nền công nghiệp trên thế giới.
Nhưng giấc mơ này không thành hiện thực.
Thị trường của một loại nhiên liệu lỏng, dầu mỏ,
bùng nổ nhờ ngành công nghiệp hàng hải,
sưởi ấm hộ gia đình, và xe cộ.
Dầu mỏ dồi dào, rẻ hơn than
mà lại dễ khai thác và chế biến hơn nhiều.
Để có than cho một tàu biển, 100 người đàn ông phải làm việc trong một tuần,
nhưng với dầu, chỉ cần một người
làm trong một ngày.
Một năm sau thắng lợi của Shuman ở vùng sa mạc,
Chiến tranh Thế giới I nổ ra.
Hệ thống hội tụ ánh sáng Mặt Trời của ông bị tái chế thành vũ khí.
Giấc mơ về một nền văn minh chạy bằng năng lượng Mặt Trời của Frank Shuman
phải đợi một thế kỉ nữa
mới được tái sinh.
Còn một nguồn năng lượng sạch vô hạn nữa
cho thế giới.
Bản thân gió cũng chạy bằng năng lượng Mặt Trời
vì Mặt Trời điều khiển gió và sóng.
Không như thiết bị hội tụ ánh sáng Mặt Trời,
các trang trại gió cần rất ít đất,
hay thậm chí là không cần đất nếu được xây trên biển,
nơi gió thổi mạnh nhất.
Nếu chúng ta có thể khai thác dù chỉ 1% năng lượng gió,
ta sẽ có đủ năng lượng cho cả nền văn minh.
Năng lượng Mặt Trời đi vào Trái Đất trong một giờ
nhiều hơn tổng năng lượng chúng ta sử dụng
trong một năm.
Nếu chúng ta có thể khai thác một phần rất nhỏ
nguồn năng lượng Mặt Trời và gió sẵn có,
ta có thể đáp ứng nhu cầu năng lượng của mình vĩnh viễn
mà không thải khí cacbon vào khí quyển.
Vẫn chưa quá muộn.
Vẫn còn một tương lai đáng để chúng ta tranh đấu.
Sao tôi lại biết thế?
Mỗi chúng ta đây là hậu duệ của những chiến binh sinh tồn.
Giống loài chúng ta có khả năng thích nghi.
Chính nhờ tổ tiên con người đã học được cách
nhìn xa trông rộng và hành động thích đáng
mà chúng ta mới tồn tại ngày nay.
Đã có lúc chúng ta bị dồn vào chân tường
nhưng đã vượt qua và đạt tới các tầm cao mới.
Trên thực tế, kì tích vĩ đại nhất của loài người
tới vào thời kì đen tối nhất.
Từng có một thế giới
được trang bị tới 60.000 vũ khí hạt nhân sẵn sàng kích nổ.
Các bên tham chiến
là hai cường quốc quyền lực nhất thế giới.
Hai bên đứng chắc trong một trận thế chết người.
Mỗi bên đều thề
thà hủy diệt mọi thứ thân thương
hơn là đầu hàng bên kia.
Năm tôi ba tuổi,
vụ nổ nhân tạo lớn nhất từ trước đến nay
được Liên bang Xô Viết kích hoạt.
Rồi nỗi kinh hoàng ấy dần lắng xuống, nhường chỗ cho các nỗi sợ mới.
Mối đe dọa rằng 2.000 thành phố lớn nhất Trái Đất
có thể bị biến thành tro bụi trong một buổi chiều
không còn nằm trong số đó.
Cuộc chạy đua hạt nhân giữa Hoa Kì
và Liên bang Xô Viết
có một sản phẩm phụ khác.
Các sứ mạng Apollo tới Mặt Trăng là một nhánh phụ
của cuộc chạy đua vũ trang giữa hai nước này.
Để đưa con người đi quanh Trái Đất
hay đi tới Mặt Trăng cần các tên lửa lớn, khỏe, vững vàng,
hay cũng chính là công nghệ
được dùng để mang một đầu đạn hạt nhân
đi nửa vòng Trái Đất
tới phá hủy các đô thị lớn của đối phương.
"Tôi cho rằng trong thập kỉ này,
chúng ta nên tập trung hoàn thành sứ mạng
đưa con người hạ cánh xuống Mặt Trăng
rồi an toàn trở về Trái Đất."
Bài phát biểu năm 1961 của Tổng thống Kennedy
đã khơi dậy cả nước.
Nhiều phần của bài phát biểu đã trở thành hiện thực,
nhưng bài phát biểu lại không hề nhắc tới mục đích khoa học
của việc đi tới Mặt Trăng.
Không có câu hỏi nào về lịch sử của Mặt Trăng
hay hi vọng thu thập mẫu vật để nghiên cứu.
Không hề. Các sứ mạng Apollo được ra đời
để phô diễn sức mạnh
và độ chính xác vượt trội của các tên lửa chiến lược Hoa Kì.
Nhưng rồi, một bất ngờ xảy đến.
Trên đường tới Mặt Trăng,
chúng ta nhìn về Trái Đất
và phát hiện ra một thế giới khác--
thế giới của chúng ta.
Lần đầu tiên, những kẻ sống trên Trái Đất
có thể lùi lại và nhận ra bản chất của hành tinh này--
một thế giới chung, không thể bị chia tách
và có phần nhỏ trong bối cảnh vũ trụ.
Cho dù lí do ban đầu khiến chúng ta tập trung một nguồn lực khổng lồ
cho chương trình Apollo có là gì,
và cho dù chương trình này có là kết quả của chủ nghĩa dân tộc trong Chiến tranh Lạnh
cùng các vũ khí chết người,
thì di sản rõ ràng và rực rỡ của Apollo
chính là nhận thức không thể chối bỏ về sự thống nhất
và mong manh của Trái Đất.
Một món quà bất ngờ từ Apollo.
Một dự án được sinh ra từ cuộc chạy đua chết người
đã khiến chúng ta nhận ra quan hệ gắn bó lẫn nhau.
Vị thần nào đã xây nên kì quan này?
Đó là người Ifugao ở Philippines
bằng không gì hơn đôi tay của họ.
Khoảng 10.000 năm trước, tổ tiên chúng ta trên khắp thế giới
đã tận dụng một dạng thay đổi khí hậu khác,
khí hậu ôn hòa trong thời kì tạm ngưng của Kỷ Băng Hà.
Họ sáng tạo ra nông nghiệp.
Họ từ bỏ lối sống nay đây mai đó,
săn bắt, hái lượm
của một triệu năm trước đó.
Họ định cư và sản xuất lương thực.
Họ tìm ra cách thu thập
được mức năng lượng Mặt Trời
nhiều gấp 10 tới 100 lần mức tự nhiên cung cấp cho tổ tiên họ.
Con người khắp nơi trên thế giới đặt bước chuyển mình khó khăn
từ văn hóa du mục sang văn hóa nông nghiệp
sử dụng ánh sáng Mặt Trời hiệu quả hơn.
Điều này mở đường cho sự ra đời của văn minh.
Chúng ta đang tiếp bước những người đã vượt qua bao khó khăn
của bước chuyển mình căn bản ấy.
Và giờ... đã tới lượt chúng ta.
Từng có một thế giới...
Nếu Kim Tinh từng có sự sống, sự sống ấy chẳng thể chống lại
định mệnh nghiệt ngã của hành tinh này.
Hiệu ứng nhà kính ở đây là không thể tránh khỏi.
Từng có...
một thế giới...
thế giới của chúng ta.
Và thế giới ấy là thế giới của ngày hôm nay.
Không có bất cứ rào cản khoa học hay công nghệ nào
ngăn cản chúng ta bảo vệ thế giới này
và sự sống quý giá trên đó.
Tất cả đều phụ thuộc vào...
chúng thực sự coi trọng điều gì...
và liệu chúng ta có đủ ý chí để hành động.
"Vài người sẽ hỏi, sao lại là Mặt Trăng?
Sao lại lấy đó làm sứ mạng?
Hỏi vậy cũng giống như hỏi,
sao lại trèo lên đỉnh núi cao nhất?
Chúng ta lựa chọn đi tới Mặt Trăng...
...chúng ta lựa chọn đi tới Mặt Trăng và làm nhiều việc khác
trong thập kỉ này
không phải bởi chúng dễ làm, mà bởi chúng là những sứ mạng khó khăn."
Biên dịch: tieu_dao_tac | tdt.sub@gmail.com Biên tập: anhcos